Tavaf Nasıl Yapılır? Tavaf Çeşitleri ve Duaları

Tavaf, Hacerülesved (Hacer-i Esved) hizasından başlayarak Kâbe sol tarafınızda kalacak şekilde Kâbe'nin çevresinde yedi kez dönmektir; her bir tura şavt denir. Tavaf abdestli yapılır, Hatîm'in dışından dolaşılır ve bitince iki rekât tavaf namazı kılınır. Diyanet'in Hac İlmihali'ne göre uygulama bakımından yedi çeşit tavaf vardır; umre yapan kişinin yerine getirmesi gereken, umrenin farzı olan umre tavafıdır. Bu rehber Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Hac İlmihali, Umre Yolcusu Rehberi ve Hac ve Umre Duaları yayınları esas alınarak hazırlanmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kendi durumunuzla ilgili sorular için Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'na (diyk.diyanet.gov.tr), il veya ilçe müftülüğüne ya da kafile başkanınıza danışın.

Tavaf nedir ve hükmü nedir?

Tavaf sözlükte bir şeyin çevresinde dönmek, dolaşmak demektir. Hac İlmihali terim olarak onu, Hacerülesved'in hizasından başlayıp Kâbe'nin etrafında yedi defa dönmek diye tanımlar. Dayanağı "Ve Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler" âyetidir (Hac 22/29). Âyet şavt sayısını belirtmez; sayının yedi olması Hz. Peygamber'in uygulamasına dayanır ve TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu konuda görüş birliği vardır.

Umre tavafı bütün mezheplere göre umrenin farzıdır. Şavtların hükmü ise mezhebe göre değişir (Hac İlmihali):

• Hanefî mezhebi: İlk dört şavt farz, tavafı yediye tamamlamak vaciptir. Dört şavtı yapanın tavafı geçerli olur; eksik şavtlar usulünce tamamlanırsa ceza gerekmez.
• Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri: Yedi şavtın tamamı farzdır. Tek bir şavt eksik kalsa tavaf geçerli olmaz; bu eksik sadakayla telafi edilemez, şavtın tamamlanması gerekir.

Tavaf çeşitleri nelerdir?

Hac İlmihali tavafları hükmüne göre farz, vacip, sünnet ve nafile olarak dörde, uygulamasına göre yediye ayırır. Hepsinin yapılışı aynıdır; farklı olan, hükmü ve kimin yapacağıdır.

Yalnızca umre yapan birinin yükümlü olduğu tavaf umre tavafıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre veda tavafı hac menâsikinden sayıldığı için yalnız umre yapanlara gerekmez. Mekke'de kaldığınız günlerde nafile tavaf da yapabilirsiniz; Hac İlmihali, Mekkeli olmayanlar için nafile tavafın Mescid-i Haram'da nafile namaz kılmaktan daha faziletli olduğu görüşünü aktarır.

Tavafın şartları ve vacipleri nelerdir?

Hac İlmihali'ne göre tavafın geçerli olmasının dört şartı vardır: niyet etmek, tavafı vaktinde yapmak (umre tavafı ihrama girdikten sonra yapılır), Kâbe'nin çevresinde ve Mescid-i Haram'ın içinde dolaşmak ve en az dört şavt yapmak. Tavaf metafta olabileceği gibi metafı çevreleyen kapalı bölümlerde ve bunların üst katlarında da yapılabilir; Mescid-i Haram'ın dışından dolaşılarak yapılan tavaf geçerli olmaz.

Hanefî mezhebinde tavafın vacipleri şunlardır:

• Abdestli olmak; cünüp, âdetli veya lohusa olmamak,
• Avret yerlerini örtmek,
• Kâbe'yi sol tarafa alarak yürümek,
• Tavafa Hacerülesved hizasını geçmeden başlamak,
• Gücü yetenin yürüyerek tavaf etmesi (yürüyemeyecek kadar hasta ya da yaşlı olmak gibi geçerli bir mazeret varsa tekerlekli sandalye kullanılabilir),
• Kâbe'den sayılan Hatîm'in (Hicr) dışından dolaşmak,
• Tavafı yedi şavta tamamlamak.

Umre Yolcusu Rehberi'ne göre bunlardan biri terk edilirse dem (koyun veya keçi kesilmesi) gerekir. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde abdest tavafın geçerlilik şartıdır; abdestsiz yapılan tavaf geçersizdir ve yeniden yapılmalıdır. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre Hanefî mezhebinde umre tavafını abdestsiz yapan kişiye dem gerekir; tavafı abdestli olarak yeniden yaparsa ceza kalkar.

Tavaf adım adım nasıl yapılır?

1. Hazırlık: Abdest alınır ve Mescid-i Haram'a gidilir. Hac İlmihali'ne göre umre yapan kişi tavafa başlamadan önce telbiyeyi keser.
2. Iztıbâ (erkekler): Ardından sa'y yapılacak tavafta erkeklerin ridânın bir ucunu sağ koltuk altından geçirip sol omzun üzerine atması sünnettir; sağ omuz ve kol açıkta kalır. Iztıbâ yalnızca tavaf süresince uygulanır.
3. Niyet: Hacerülesved hizasına Rükn-i Yemânî tarafından gelinir, yüz Hacerülesved'e dönülür ve niyet edilir. Umre Yolcusu Rehberi'ndeki niyet şöyledir: "Allah'ım! Senin için umre tavafını yedi şavt olarak yapmak istiyorum. Onu benim için kolaylaştır ve kabul eyle." Niyet hizayı geçtikten sonra yapılırsa o şavt geçerli olmaz.
4. İstilam: Eller omuz hizasına kaldırılır ve "Bismillahi Allahü ekber" denerek Hacerülesved selamlanır. Kalabalıkta öpmeye çalışılmaz, uzaktan el işaretiyle selamlanır. Ayrıntıları Hacerül Esved rehberimizde bulabilirsiniz.
5. Yedi şavt: Kâbe sol tarafta kalacak şekilde, yani saat yönünün tersine, Hatîm'in dışından yürünür. Her şavt Hacerülesved hizasında başlar ve biter; her geçişte istilam tekrarlanır. Rükn-i Yemânî'yi istilam etmek müstehaptır ama bu köşe öpülmez; diğer iki köşe istilam edilmez.
6. Remel (erkekler): Ardından sa'y yapılacak tavafın ilk üç şavtında erkeklerin koşmadan, çalımlı ve hızlı adımlarla yürümesi sünnettir. Metafta izdiham varsa remel yapılmaz; Hac İlmihali remel yapacağım diye insanlara eziyet vermenin doğru olmadığını vurgular.
7. Tavaf namazı: Yedinci şavttan sonra açık omuz örtülür ve kerahet vakti değilse iki rekât tavaf namazı kılınır; birinci rekâtta Fâtiha'dan sonra Kâfirûn, ikincide İhlâs okunur. Makâm-ı İbrâhim'in arkasında kılmak efdaldir, ancak izdihamda namaz Mescid-i Haram'ın uygun bir yerinde kılınır.
8. Dua ve zemzem: Namazdan sonra dua edilir ve zemzem içilir. İmkân varsa Mültezem'de ve Hatîm'de dua edilir; ancak Hac İlmihali Mültezem'deki bu uygulamanın günümüzde izdiham nedeniyle pek mümkün olmadığını belirtir.
9. Sa'ye geçiş: Hacerülesved yeniden istilam edilir ve sa'y için Safâ'ya gidilir. Devamı için Sa'y Nedir, Nasıl Yapılır? rehberimize bakabilirsiniz.

Tavaf namazı Hanefîlerde vaciptir. Hac İlmihali'ne göre bu namaz tavafın parçası değil müstakil bir ibadet sayıldığından terkinde dem gerekmez, ancak kılmayan günahkâr olur. Mâlikîlere göre terk edene dem gerekir; Şâfiî ve Hanbelîlere göre ise sünnettir.

Tavafta hangi dualar okunur?

Tavafta okunması zorunlu belirli bir dua yoktur. Diyanet'in Hac ve Umre Duaları kitapçığı, Kur'an'da geçen ve Hz. Peygamber'den rivayet edilen duaları okumanın daha uygun olduğunu, ancak bunları aynen okumanın zorunlu olmadığını belirtir. Arapça okuyamayanlar duanın Türkçesini okuyabilir; kitapçığa göre en güzel yol, içten geldiği gibi dua etmektir. Tavafta Kur'an da okunabilir, yüksek olmayan bir sesle tekbir ve tehlil getirilebilir. Diyanet'in Hadislerle Hac ve Umre derlemesindeki bir hadise göre tavaf namaz gibidir; tavafta konuşulabilir, ancak konuşan yalnızca hayırlı şeyler konuşmalıdır (Tirmizî, Hac, 112; Dârimî, Menâsik, 32).

Diyanet yayınlarında yer alan üç kısa dua:

• Her şavtın başında: "Bismillahi Allahü ekber! Allah'ım! Sana inanarak, kitabını tasdik ederek, sana verdiğim sözü tutarak ve Peygamberinin sünnetine uyarak işte buradayım." (Umre Yolcusu Rehberi)
• Rükn-i Yemânî ile Hacerülesved arasında: Rabbenâ âtina fi'd-dünyâ haseneten ve fi'l-âhirati haseneten ve kınâ azâbe'n-nâr. "Rabbimiz! Bize dünyada da âhirette de güzellikler ver. Bizi cehennem azabından koru." (Hac ve Umre Duaları). Hz. Peygamber'in iki köşe arasında bu duayı okuduğu rivayet edilir (Ebû Dâvûd, Menâsik, 51).
• Tavaf namazından sonra: "Allah'ım! Burası senin beldendir. Şu da Mescid-i Haram ve saygın evindir. Ben de senin kulunum ve kulunun çocuğuyum. Buraya senin rızanı kazanmak için geldim. Sen de bunu bana lütfettin. Beni bağışla ve bana merhamet et. Şüphesiz sen her şeye gücü yetensin." (Hac İlmihali)

Tavafta ve sonrasında okunabilecek diğer dualar için Umre Duaları yazımıza bakabilirsiniz.

Tavafta abdest bozulursa veya ezan okunursa ne yapılır?

Hac İlmihali'ne göre şavtları ara vermeden peş peşe yapmak (müvâlât) sünnettir. Tavaf sırasında abdesti bozulan kişi tavafı bırakıp abdest alır ve kaldığı yerden devam eder; tavafı baştan yapması ise daha faziletlidir. Tavaf bitmeden ezan okunursa tavafa ara verilir, namaz kılındıktan sonra kaldığı yerden devam edilir. Cenaze ya da nafile namaz kılmak için tavafa ara vermek mekruhtur.

Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde şavtları peş peşe yapmak vaciptir ve tavafa ara veren kişinin tavafı yeniden yapması gerekir. Bu nedenle tavafı ara vermeden tamamlamaya özen gösterin; kendi durumunuzla ilgili bir tereddüt olursa kafile başkanınıza ya da Diyanet'e danışın.

Kadınlar tavafta nelere dikkat eder?

• Remel ve ıztıbâ yapmaz; tekbir, tehlil ve dualarda sesini yükseltmez.
• Hac İlmihali, kadınların mümkün olduğunca tenha yerden tavaf etmeye çalışmasını tavsiye eder.
• Âdetli veya lohusa iken tavaf yapılmaz; temizlendikten sonra gusül alınır ve tavaf yapılır. Sa'y ancak geçerli bir tavaftan sonra yapılabildiği için tavafla birlikte sa'y de ertelenir.

Umrenin bütün adımlarını sırasıyla görmek için Umre Nasıl Yapılır? rehberimize, Mekke günlerinizi düzenlemek için umre planlayıcısına göz atabilirsiniz.