Cennetü'l-Bakî

Cennetü'l-Bakî nerede?

Bakî, Medine'nin güneydoğusunda, Mescid-i Nebevî'nin hemen yanındaki mezarlıktır. TDV'ye göre eskiden buraya Kanûnî Sultan Süleyman devrinde yapılan kale surlarının Bakî kapısından geçilirdi; bugün surlar ortadan kalkmıştır ve mezarlık ile mescit arasında bina kalmamıştır.

Mezarlığın eski adı Bakîu'l-Garkad'dır. TDV'ye göre alan, mezarlık olmadan önce garkad denilen bir tür çalılıkla kaplıydı; Hz. Peygamber burayı Müslümanların mezarlığı olarak belirledi. Türkiye'de daha çok Cennetü'l-Bakî adıyla bilinir; Diyanet'in Umre Yolcusu Rehberi bu adın, mezarlığın bağrında barındırdığı değerli şahsiyetler nedeniyle halk arasında yaygınlaştığını belirtir. Bakî tarihî bir kabristan olmakla kalmaz, TDV'nin kaydettiği gibi bugün de Medine'nin faal mezarlığıdır.

Bakî'de kimler medfun?

Diyanet kaynaklarına göre buraya muhacirlerden ilk defnedilen sahâbî Osman b. Maz'ûn, ensardan ilk defnedilen ise Es'ad b. Zürâre'dir. Hz. Peygamber'in oğlu İbrâhim de burada toprağa verilmiştir. Kutsal Topraklar Rehberi'ne göre zamanla Medine'deki her kabile Bakî'de kendine bir yer ayırdı. Diyanet'in rehberleri, Uhud şehitlerinden bazılarının kabirlerinin de yıllar sonra sel nedeniyle buraya nakledildiğini kaydeder.

TDV İslâm Ansiklopedisi Bakî'de medfun olanlar arasında şunları sayar:

• Hz. Peygamber'in kızları Rukıyye ve Zeyneb ile oğlu İbrâhim,
• Hz. Fâtıma ve oğlu Hz. Hasan,
• Hz. Âişe başta olmak üzere Hz. Peygamber'in hanımları,
• Hz. Osman, Abdurrahman b. Avf ve Sa'd b. Ebû Vakkās gibi sahâbîler.

Diyanet'in Hac İlmihali bu isimlere Hz. Peygamber'in amcası Abbas'ı, halası Safiyye bint Abdülmuttalib'i ve Ebû Hüreyre'yi de ekler. Diyanet'in rehberleri, ehl-i beytin yanında binlerce sahâbînin ve tâbiîn neslinden pek çok kimsenin de burada medfun olduğunu belirtir.

Sık karıştırılan bir noktayı netleştirelim: Bakî'de medfun olan tek halife Hz. Osman'dır. Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer, Mescid-i Nebevî içindeki Hücre-i Saâdet'te, Hz. Peygamber'in yanında yatmaktadır. Hz. Hamza ise Uhud'da şehit olmuş ve Uhud Şehitliği içinde defnedilmiştir.

Kubbeler ne oldu, kabirler neden ayırt edilemiyor?

TDV'ye göre XII. yüzyıldan itibaren önemli kabirlerin üzerine kubbe ve türbeler yapıldı. 1135'te Hz. Hasan ile Abbas'ın kabirleri için çifte kubbe inşa edildi, Selâhaddîn-i Eyyûbî de Hz. Osman'ın kabri üzerine bir türbe yaptırdı. 1806'da mezar taşları ve türbeler yıkıldı, sonra kısmen onarıldı; 1926'da Abdülazîz b. Suûd'un emriyle kubbe ve kabir yapıları yeniden yıktırıldı.

Bugünkü görüntü bu sürecin sonucudur. Suudi resmî dinî anlayışı, kabirlerin üzerine yapı ve kubbe inşa edilmesini ve kabir başındaki tazim davranışlarını uygun görmez. TDV'ye göre mezarlığın üzerinde bugün hiçbir yapı veya ayırt edici işaret yoktur. Bu yüzden belirli bir kabrin yerini gösterdiğini söyleyen tariflere güvenmeyin; selamınızı ve duanızı bütün Bakî ehline yöneltmeniz en doğrusudur.

Diyanet'e göre kabir ziyareti

Din İşleri Yüksek Kurulu kabir ziyaretini meşru ve tavsiye edilen bir davranış olarak görür: ziyaret ölümü hatırlatır, ibret almaya vesile olur. Kurul, Hz. Peygamber'in Bakî'yi ziyaret edip burada yatanlara selam verdiğini hatırlatır (Müslim, "Cenâiz", 102). Kutsal Topraklar Rehberi de onun zaman zaman buraya gidip medfunlar için dua ettiğini anlatır; Umre Yolcusu Rehberi'ne göre Hz. Peygamber buranın ziyaret edilmesini de teşvik ederdi.

Diyanet'in çerçevesinde kabirlere doğru namaz kılınmaz ve kabirlerin üzerine oturulmaz (Müslim, "Cenâiz", 33); kabristanda namaz kılmak da mekruh sayılır. Bakî'de yapacağınız şey namaz değil, selam, dua ve Kur'an okumaktır.

Diyanet'in yaklaşımı ile Suudi uygulaması bazı ayrıntılarda farklıdır; mezarlıkta geçerli olan ise yerel makamların kuralıdır. Görevliler yüksek sesle toplu dua etmeyi, kabre dokunmayı ya da fotoğraf çekmeyi engelleyebilir. Tartışmaya girmeden uyarılara uyun, selamınızı ve duanızı sessizce yapın. Okuyacağınız dua ve sureleri önceden belirlemek, kalabalık içinde vaktinizi sükûnetle geçirmenizi kolaylaştırır.

Ziyaret saatleri ve kadın ziyaretçiler

Bakî'nin ziyaret saatleri ve kadın ziyaretçilere ilişkin güncel uygulama resmî bir kaynaktan doğrulanamadı. Erkekler ve kadınlar için farklı saatler uygulanabiliyor; güncel düzen yerinde ilan ediliyor. İnternette dolaşan saat bilgileri birbirini tutmadığı için kapıdaki duyuruya ve görevlilere göre hareket edin.

Bakî, Mescid-i Nebevî'nin hemen yanında olduğu için Medine'de kaldığınız günlerde bir vakit namazın ardından yürüyerek kolayca ziyaret edilebilir. Ravza-i Mutahhara ziyaretinizle aynı gün planlamak kolaydır; Medine'deki diğer duraklar için Medine ziyaret programı sayfasına bakabilirsiniz.