Kubâ Mescidi

Kuba Mescidi nerede?

Kubâ, kuyuları ve hurma bahçeleriyle bilinen verimli bir vahada kurulmuş, adını da buradaki bir kuyudan almış eski bir köydür. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Resûl-i Ekrem döneminde Mekke yolu üzerinde, Medine'ye 6 mil mesafedeydi; şehir büyüdükçe Medine'nin bir mahallesine dönüştü. Mescit bugün bu mahallededir ve Mescid-i Cum'a ile aynı güzergâh üzerindedir.

Diyanet'in ziyaret yerleri sayfası, Kubâ bölgesindeki hurma çiftliklerinin de ziyarete açık olduğunu belirtir. Bu yüzden Kubâ ziyareti çoğu zaman bu bahçelerle birlikte planlanır.

Hicret ve İslâm'ın ilk mescidi

Hz. Peygamber, Sevr Mağarası'ndan yola çıktıktan sonra 8 Rebîülevvel'de (20 Eylül 622) Kubâ'ya ulaştı ve Medine'ye girmeden önce burada bir süre kaldı. Kalış süresi kaynaklarda farklıdır: TDV'nin aktardığına göre Buhârî'deki rivayet on geceden fazla, İbn Sa'd on dört gece, İbn Hişâm dört gün der. Mescit bu süre içinde yapıldı.

Kubâ'ya Hz. Peygamber'den önce ulaşan ilk muhacirler, bir hurma kurutma yerini namaz kılınacak yer hâline getirmişti; Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim onlara burada Kudüs'e yönelerek namaz kıldırıyordu. Hz. Peygamber Kubâ'ya gelince bu alanı genişleterek mescidi inşa etti; Diyanet kaynakları yapımda bizzat çalıştığını kaydeder. TDV, arsanın Amr b. Avf oğullarının ileri gelenlerinden Külsûm b. Hidm tarafından bağışlandığını, başka bir rivayette ise Leyyâ adlı bir kadının harman yeri olduğunu aktarır. Mescit bu yüzden Mescid-i Benî Amr b. Avf diye de anılır. Kutsal Topraklar Rehberi, kıblenin Kâbe'ye çevrilmesinden sonra Hz. Peygamber'in mescidi yeniden inşa ettiğini ekler.

TDV İslâm Ansiklopedisi Kubâ'yı İslâm'da inşa edilen ilk mescit olarak tanımlar. Tevbe sûresi 108. âyette geçen "ilk günden takvâ üzerine kurulan mescid"in çoğu rivayete göre Kubâ olduğu kabul edilir; mescitte bu âyetin indiği yer kabul edilen noktaya sonradan bir mihrap yapılmıştır. Bir önceki âyette (Tevbe 9/107) anılan ve Hz. Peygamber'in yıktırdığı Mescid-i Dırâr da Kubâ'daydı.

Hz. Peygamber Kubâ'ya ne zaman giderdi?

TDV'ye göre Hz. Peygamber Medine'de bulunduğu zamanlarda cumartesi, bazen pazartesi günleri ve ramazanın 17. günü Kubâ'ya gidip namaz kılardı. Aynı kaynak, burada verilen Kur'an derslerini denetlediğini ve aralarında küslük olanları barıştırdığını da anlatır. Diyanet'in Hac İlmihali, binekle ya da yürüyerek ve genellikle cumartesi günleri gittiğini yazar. Bunlar Hz. Peygamber'in uygulamasına dair rivayetlerdir; belirli bir günde gitmenin gerekli olduğunu gösteren bir hüküm değildir.

Umre sevabıyla ilgili rivayetin çerçevesi şöyledir: evinde temizlenip Kubâ Mescidi'ne gelerek orada namaz kılan kimsenin umre sevabı alacağı rivayet edilir (İbn Mâce, "İkāmetü's-salât", 197; Tirmizî, "Mevâkītü's-salât", 125). Hac İlmihali'nin aktardığı lafızda geçen ifade "bir vakit namaz"dır. İlmihal ayrıca Kubâ'yı ziyaret edip iki rekât namaz kılmayı müstehap sayar; bu, hadisin lafzından ayrı bir tavsiyedir.

Tarih boyunca Kubâ Mescidi

Mescit yüzyıllar boyunca defalarca genişletildi ve onarıldı. TDV'nin sıraladığı imarlar arasında Hz. Osman ve Velîd b. Abdülmelik dönemi genişletmeleri, Ömer b. Abdülazîz'in Medine valiliği sırasındaki yenileme, Kanûnî Sultan Süleyman'ın 1543'te tavanı ve minareyi yeniletmesi, II. Mustafa (1699) ve II. Mahmud (1829) dönemlerindeki imarlar ile Sultan Abdülmecid'in çalışmaları bulunur. Diyanet kaynaklarına göre Memlük Sultanı Kayıtbay'ın Mescid-i Nebevî için gönderdiği mermer minber de sonradan Kubâ'ya nakledilmiştir.

Bugünkü yapı 1985'te, Kral Fehd döneminde eski bina tamamen yıkılarak yeni bir planla inşa edildi. TDV'ye göre alan eskisine göre beş kat genişletildi ve 10.000'den fazla kişinin aynı anda namaz kılabileceği bir mescit ortaya çıktı. Dikdörtgen planlı yapının dört köşesinde 47 m yüksekliğinde birer minare vardır. Kapalı kısmı 12 m çapında altı büyük kubbe örter; renkli mermerlerle kaplı avlunun üç yanındaki revaklarda küçük kubbeler sıralanır. Cuma namazlarında avluyu güneşten korumak için ortasına gerektiğinde açılabilen büyük bir çadır örtü yapılmıştır. İnşaatta kullanılan mermerler Türkiye'den götürülmüş; yaklaşık 1400 metrelik kuşak yazılarını hattat Hasan Çelebi yazmış, kalem işlerini Mustafa Çelebi yapmıştır.

Ziyaret öncesi bilmeniz gerekenler

Kral Selman Kubâ Mescidi Genişletme Projesi 8 Nisan 2022'de duyuruldu. Suudi kaynaklarına göre proje mescidin alanını yaklaşık on kat büyütmeyi, kapasiteyi 66.000 kişiye çıkarmayı ve çevredeki kuyu, çiftlik ve bahçeler dahil 57 tarihî noktayı ihya etmeyi hedefliyor. Projenin tamamlandığı doğrulanmadı; Eylül 2026 itibarıyla mescidin bazı bölümleri inşaat nedeniyle kapalı olabilir. Gitmeden önce güncel durumu teyit edin.

Diyanet'e göre mescit namaz vakitleri çerçevesinde açıktır. Ziyaretinizi bir vakit namazıyla birleştirmek hem rivayetteki uygulamaya uygun düşer hem de mescidin açık olduğu bir saatte orada olmanızı sağlar. Kubâ'yı Medine ziyaret programı içinde, Mescid-i Cum'a ve Kıbleteyn Mescidi ile birlikte planlayabilirsiniz.