Mescid-i Kıbleteyn

Kıbleteyn Mescidi nerede?

Mescid-i Kıbleteyn, Medine'nin kuzeybatısındaki Vebere harresi üzerindedir. Diyanet'in Umre Yolcusu Rehberi, Medine'yi çevreleyen harreleri volkanik lav akıntılarının oluşturduğu siyah bazalt taşlıklar olarak tarif eder; şehrin batı tarafındaki taşlığa Vebere denir. TDV'ye göre mescit Mescid-i Nebevî'ye yaklaşık 5 km uzaklıktadır.

Mescidin ilk adı, bulunduğu kabile yurdundan dolayı Benî Selime Mescidi'dir. Diyanet kaynaklarında Seleme oğulları mescidi olarak da geçer. Bugünkü adı olan "Kıbleteyn", "iki kıble" anlamına gelir; mescit Türkçede bu yüzden İki Kıbleli Mescit diye de anılır.

Kutsal Topraklar Rehberi, mescidin kuzeybatısında, Akik yöresinde Bi'r-i Rûme adlı bir kuyudan da söz eder. Rehbere göre Hz. Osman bu kuyuyu Hz. Peygamber'in teşvikiyle satın alıp Müslümanların hizmetine vakfetmiştir. Kuyunun bulunduğu yer bugün Medine Evkaf İdaresi tarafından kiralanıp süs bitkisi yetiştirmek için kullanıldığından, rehberin anlatımına göre düzenli bir ziyaret noktası değildir.

Kıble neden değişti?

Hz. Peygamber ve Müslümanlar, Mekke döneminde olduğu gibi hicretten sonra da bir süre Kudüs'teki Mescid-i Aksâ'ya yönelerek namaz kıldı. TDV'nin KIBLE maddesine göre bu konuda görüş birliği vardır ve genel kabul, kıblenin hicretten on altı veya on yedi ay sonra Kâbe'ye çevrildiği yönündedir. Kutsal Topraklar Rehberi, bu dönemde Kubâ ve Mescid-i Nebevî'nin mihraplarının da Kudüs'e yönelik yapıldığını hatırlatır. Diyanet'in rehberlerine göre Hz. Peygamber bu süre boyunca Kudüs'e yönelerek namaz kılmakla birlikte Kâbe'nin kıble olmasını arzu ediyor ve bu konuda bir vahiy bekliyordu.

Kıble değişikliğini anlatan âyetler Bakara sûresinin 142-150. âyetleridir; doğrudan emir 144. âyettedir. Âyette Hz. Peygamber'in yüzünü sıkça göğe çevirdiği, onu hoşnut olacağı kıbleye döndürüleceği bildirilir ve yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevirmesi emredilir. Müminlere de nerede olurlarsa olsunlar yüzlerini o yöne çevirmeleri buyrulur.

Olay bu mescitte mi yaşandı?

Rivayetlerin bir kısmına göre olay bu mescitte gerçekleşmiştir; ancak TDV kaynakların ihtilaflı olduğunu belirtir. Kaynaklardaki farklar şöyle özetlenebilir:

• TDV'nin KIBLE maddesi iki nakil aktarır: olay ya Mescid-i Nebevî'de öğle namazında ya da Benî Selime Mescidi'nde ikindi namazında gerçekleşmiştir.
• TDV'nin MESCİD-i KIBLETEYN maddesi, Hz. Peygamber'in burada öğle veya ikindi namazını kıldırdığı sırada âyetin indiğini yazar.
• Diyanet'in Hac İlmihali olayı Seleme oğulları mescidinde öğle namazına yerleştirir; namazın ilk iki rekâtının Kudüs'e, son iki rekâtının Kâbe'ye doğru kılındığını anlatır.
• Diyanet'in rehberleri, bu mescitte namaz kılmakta olan bazı sahâbîlerin âyetin indiğini duyunca namaz içinde yönlerini çevirdiklerine dair rivayetler de bulunduğunu kaydeder.

Kesin olan, kıblenin Kur'an'daki emirle Kâbe'ye çevrildiği ve mescidin "iki kıbleli" adını bu hatıradan aldığıdır. Mekâna özel bir namaz fazileti atfeden sözlere itibar etmeyin; burası tarihî bir hatıra noktası olarak ziyaret edilir.

Mescidin tarihi

TDV'ye göre mescit Ömer b. Abdülazîz döneminde, Memlük Sultanı Kayıtbay zamanında 1488'de ve Kanûnî Sultan Süleyman devrinde 1543-44'te onarıldı; 1488'deki onarımda tavanı Şâhin el-Cemâlî yeniledi. Kutsal Topraklar Rehberi, Kanûnî dönemindeki yapının iki kıble tarafındaki revaklarla birlikte yaklaşık 425 m² tuttuğunu anlatır. Uzun süre bağ ve bahçeler arasında, etrafında başka yapı olmadan kalan mescit XX. yüzyılın başında harap durumdaydı.

Bugünkü yapı nasıl?

Bugünkü mescit, Suudi hükümetinin 1987'de mescidi genişleterek yeniden inşa etmesiyle ortaya çıktı. TDV'ye göre alan 3.920 m²'ye ulaştı; tuğla yapı tamamen granitle kaplandı ve harim 8,7 m çapında, 8,18 m yüksekliğinde iki kubbeyle örtüldü. Kıble yönündeki iki köşede birer minare yükselir. İç mekân, Türk hattat Hasan Çelebi'nin yazdığı celî sülüs ve kûfî hatlarla bezenmiştir.

Ziyaret notları

Diyanet Haber'e göre ziyaret namaz vakitleri çerçevesinde yapılır. Cemaat namazdayken içeride dolaşmayın, fotoğraf çekecekseniz namaz kılanların önünden geçmemeye özen gösterin. Kıbleteyn tarihî bir hatıra noktası olduğu kadar bugün de ibadete açık bir mescittir; kıyafet ve sessizlik konusunda diğer mescitlerdeki özeni burada da gösterin. Kıbleteyn'i Kubâ Mescidi ve Uhud Şehitliği ile aynı gün görmek için Medine ziyaret programı sayfasına göz atabilirsiniz.