Zemzem Suyu Nasıl İçilir? Adabı, Duası ve Tarihi

Zemzem, Mescid-i Haram'da Kâbe'nin yakınındaki kuyudan çıkan sudur. Diyanet kaynaklarına göre tavaf namazından sonra zemzem içmek müstehaptır. Adabına göre içerken kıbleye yönelinir, e'ûzü besmele çekilir, su üç nefeste kana kana içilir ve sonunda Allah'a hamd edilir. İçerken dua edilir; Diyanet'in yayımladığı zemzem duası okunabilir, ancak belirli bir duayı okumak zorunlu değildir. Bu yazı Diyanet İşleri Başkanlığı yayınları ile TDV İslâm Ansiklopedisi esas alınarak hazırlanmıştır.

Önemli: Zemzem tıbbi tedavinin yerine geçmez; sağlık sorunlarınız için hekiminize başvurun. Dinî konulardaki kişisel sorularınızı Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'na (diyk.diyanet.gov.tr), il veya ilçe müftülüğüne ya da kafile başkanınıza danışabilirsiniz.

Zemzem nedir, kuyusu nerede?

Hac İlmihali zemzemi, Kâbe'nin doğusunda Yüce Allah'ın Hz. Hâcer ile oğlu İsmâil'e ihsan ettiği su diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre "zemzem" kelimesine sözlükte bol ve akıcı olma, ses ve şimşek sesi gibi anlamlar verilmiş, İbn Abbas'a nispetle "su sesi" anlamı da nakledilmiştir; kelimenin Arapça kökenli olması daha muhtemel görülür. Adın, Hz. Hâcer'in suyu tutmaya ve çevrelemeye çalışmasıyla ("zemm zemm", yani "tut, tut") ilişkilendirildiği de nakledilir; ancak bu, kesin bir köken bilgisi değil, bir rivayettir.

TDV'ye göre kuyu, Mescid-i Haram'da Hacerülesved'in karşısında ve Kâbe'ye 19 metre uzaklıktadır. Ağızdan itibaren 12,80 metrelik örülü bölüm ile altındaki 17,20 metrelik kayaya oyulmuş bölümden oluşur; toplam derinliği 30 metre, çapı 1,5 ile 2,5 metre arasındadır. Kuyuya inen giriş tavafı engellediği için kapatılmış, zemzem Mescid-i Haram'ın çeşitli yerlerine konan soğutmalı sebillerle dağıtılmaya başlanmıştır. Diyanet'in Umre Yolcusu Rehberi'ne göre iniş yeri 2003'te kapatılmış, bunun yerine tavaf alanı çevresindeki içme yerleri çoğaltılmıştır. Hac ve Umrede İrşad kitabına göre kuyu ziyarete açık değildir; zemzem ise Mescid-i Haram'da ve Mescid-i Nebevî'de her zaman bulunur.

Zemzemin tarihi nedir?

Diyanet'in Umre Yolcusu Rehberi'ne göre Hz. İbrâhim, Allah'tan aldığı vahiyle eşi Hz. Hâcer'i ve henüz süt emen oğlu İsmâil'i, o dönemde kimsenin yaşamadığı bu vadide, zemzemin bugünkü yerinde bırakmıştı. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Hâcer" ve "Zemzem" maddelerine göre Hz. İbrâhim'in bıraktığı su ve azık tükenince Hz. Hâcer, oğlu İsmâil'in susuzluğu yüzünden Safâ ile Merve arasında yedi kez gidip geldi. Merve tepesindeyken oğlunu bıraktığı yerden gelen bir sesle suyun kaynadığını fark etti ve akıp gitmesin diye çevresini avucuyla ve kumla çevirmeye çalıştı. Hz. Hâcer'in bu arayışı, sa'y ibadetinin de kökenidir. Hz. Peygamber'in bu olayla ilgili sözü şöyle nakledilir: "Allah, İsmâil'in annesine rahmet etsin. Eğer suyun ağzını kapatmasaydı zemzem akan bir ırmak olurdu." (Müsned, I, 347; Buhârî, Enbiyâ, 9)

Kuyu zamanla kayboldu ve Hz. Peygamber'in dedesi Abdülmuttalib tarafından yeniden ortaya çıkarıldı; kazı sırasında Kureyş itiraz etti, ancak Abdülmuttalib'in kararlılığı karşısında itirazından vazgeçti. Mekke halkına ve Kâbe'yi ziyarete gelenlere su sağlama görevine sikāye denir. TDV'ye göre bu hizmeti Kusay b. Kilâb kurumsallaştırmış, Abdülmuttalib de zemzemi bu hizmete ayırmıştır; Mekke'nin fethinden sonra Hz. Peygamber sikāye görevini Hz. Abbas'a vermiştir. Yine TDV'ye göre Abdülmuttalib döneminde biri içmek, biri abdest almak için iki havuz yapılmış; Osmanlı döneminde pompalı ve soğutmalı sebiller kullanılmış, dağıtımı "zemzemî" denilen görevliler üstlenmiştir. Mekke'de zemzem koymaya mahsus sırça kap veya şişeye de "zevrak" denir.

Zemzem nasıl içilir, adabı nedir?

Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi'ne göre Hz. Peygamber'in uygulaması sebebiyle tavaf namazından sonra zemzem içmek müstehap kabul edilmiştir. Rehber, Hz. Peygamber'in ve ashabın uygulamalarından hareketle şunları zemzem içmenin adabından sayar:

• Kıbleye yönelmek,
• Allah'ın adını anmak (Hac İlmihali'ne göre içerken e'ûzü besmele çekilir),
• Üç defa nefes alarak kana kana içmek,
• Her soluk alışta Kâbe'ye bakmak,
• Sonunda Allah'a hamdetmek ve içerken bolca dua etmek.

Diyanet'in Hac ve Umrede İrşad kitabı da Kâbe'ye yönelmeyi, Allah'ın adını anmayı, üç nefeste kana kana içmeyi ve sonunda hamdetmeyi İbn Abbas'ın tarifi olarak aktarır (İbn Mâce, Menâsik, 78).

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hz. Peygamber ashabına bol bol zemzem içmelerini ve memleketlerine götürmelerini tavsiye etmiş, kendisi de Mekke'den Medine'ye sık sık zemzem getirtmiştir (Tirmizî, Hac, 112). Zemzemi bolca içmekle ilgili şu rivayet de nakledilir: "Bizimle münafıklar arasındaki alâmet bizim zemzemi bol bol içmemizdir; çünkü onlar asla zemzemi bolca içemezler." (Abdürrezzâk, V, 112-113; Müsned, III, 394; İbn Mâce, Menâsik, 78). Hac İlmihali ise Hz. Peygamber'in "Zemzem hangi maksatla içilirse o maksat içindir" buyurduğunu aktarır (İbn Mâce, Menâsik, 78).

Ayakta mı, oturarak mı içilir? TDV İslâm Ansiklopedisi, yaygın görüşün zemzemin diğer içeceklerden farklı olarak ayakta içilmesi yönünde olduğunu kaydeder. Bu konudaki hükmü kendi durumunuz açısından öğrenmek isterseniz Diyanet'e danışın.

Özetle:

Zemzem içerken hangi dua okunur?

Diyanet'in Hac ve Umre Duaları kitapçığında Arapça metniyle yer alan zemzem duasının Türkçe anlamı şöyledir:

"Allah'ım! Bana fayda veren bir ilim, geniş ve bereketli bir rızık, her çeşit dert ve hastalıktan tam bir şifa lütfet."

Umre Yolcusu Rehberi aynı duayı "Allah'ım! Senden faydalı ilim, bol rızık ve her türlü dert ve hastalığa karşı şifa niyaz ediyorum." ifadesiyle aktarır. Kitapçık, Kur'an'da geçen ve Hz. Peygamber'den rivayet edilen duaları okumanın daha uygun olduğunu, ancak bunları aynen okumanın zorunlu olmadığını belirtir. Arapçasını okuyamayan kişi duanın Türkçesini okuyabilir; kitapçığa göre en güzel yol, içten geldiği gibi dua etmektir. Diğer umre duaları için Umre Duaları yazımıza bakabilirsiniz.

Zemzem abdest veya temizlik için kullanılır mı?

Hac İlmihali'ne göre imkân varsa zemzemle abdest alınabilir; ancak zemzem istincada ve necaset temizliğinde kullanılmaz. TDV İslâm Ansiklopedisi de zaruret olmadıkça zemzemin temizlik amacıyla kullanılmasının uygun görülmediğini kaydeder.

Zemzem memlekete götürülebilir mi?

Evet. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Harem bölgesinden taş ve toprak çıkarılması konusunda âlimler farklı görüşler ileri sürmüş olsa da zemzemin Harem dışına çıkarılmasının caiz olduğunda ittifak vardır. Uygulamada şu iki noktaya dikkat edin:

• Türkiye gümrüğü: 2009/15481 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'nın Ek-9 listesi, hac ve umreden gelen yolcuların beraberlerinde getirecekleri hurma ve zemzem suyunu muafiyet kapsamında sayar. Karar miktar için bir sayı vermez; "Müsteşarlık ile Diyanet İşleri Başkanlığınca belirlenecek miktarda" ifadesini kullanır (T.C. Ticaret Bakanlığı).
• Taşıma kuralları: Diyanet'in Hac Yolcusu Rehberi, Suudi Arabistan hükümetinin zemzemin toplu hâlde taşınmasına izin vermediğini ve bu nedenle Diyanet'in hac kargo hizmetinde zemzemin kabul edilmediğini belirtir. Yanınızda taşıyabileceğiniz miktar ve bagaj şartları değişebileceği için yola çıkmadan önce havayolunuzdan ve gümrük idaresinden güncel bilgiyi teyit edin.

Zemzemin içildiği tavaf ve tavaf namazının yapılışı için Tavaf Nasıl Yapılır?, kuyunun karşısındaki taş için Hacerül Esved Nedir? rehberlerimize, Mekke'deki diğer mekânlar için Mekke ziyaret yerleri sayfamıza göz atabilirsiniz.