Sa'y Nedir, Nasıl Yapılır? Safa ile Merve Arası

Sa'y, hac veya umre için yapılan geçerli bir tavaftan sonra Safâ ile Merve tepeleri arasında yedi şavt yürümektir. Safâ'dan Merve'ye her gidiş bir şavt, Merve'den Safâ'ya her dönüş bir şavt sayılır; dört gidiş ve üç dönüşle sa'y Merve'de tamamlanır. Erkekler iki yeşil ışık arasındaki bölümü kısa adımlarla koşarak, canlı ve çalımlı bir yürüyüşle geçer; buna hervele denir. Sa'y Hanefî mezhebinde umrenin vacibi, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde rüknüdür. Bu rehber Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Hac İlmihali ve Umre Yolcusu Rehberi esas alınarak hazırlanmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kendi durumunuzla ilgili sorular için Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'na (diyk.diyanet.gov.tr), il veya ilçe müftülüğüne ya da kafile başkanınıza danışın.

Sa'y nedir, dayanağı nedir?

Sa'y sözlükte iş yapmak, yürümek ve koşmak anlamlarına gelir; sa'yin yapıldığı alana mes'â denir. Hac İlmihali'ne göre bu ibadet, Hz. İbrâhim'in eşi Hz. Hâcer'in oğlu İsmâil'e su bulmak için Safâ ile Merve arasında yedi kez gidip gelmesine dayanır. Bu hatıraya binaen iki tepe arasında sa'y yapılagelmiş, İslam'da da meşru kılınmıştır. Dayanak âyet şudur:

"Safâ ile Merve Allah'ın nişânelerindendir; dolayısıyla hac veya umre yaparak Beytullah'ı ziyaret eden bir kimsenin bu yerleri tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur." (Bakara 2/158, Diyanet meali)

Hac İlmihali'ne göre âyetteki "tavaf etmek" ifadesinden kastedilen sa'ydir. Sa'ye Safâ'dan başlanmasının dayanağı ise Hz. Peygamber'in, Allah'ın başladığı şekilde sa'ye önce Safâ'dan başlanmasını bildiren sözüdür (Nesâî, Menâsikü'l-hac, 163).

Sa'yin hükmü nedir?

Sa'yin hükmünde mezhepler ayrılır (Hac İlmihali; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Sa'y"):

Hac İlmihali bu farkın, âyette hükmün açıkça belirtilmemesinden ve konuyla ilgili hadislerin farklı yorumlanmasından kaynaklandığını belirtir. Hanefî mezhebinde meşru bir mazeret sebebiyle terk edilen sa'y için bir şey gerekmez; İlmihal hastalık ve tabii afetleri geçerli mazeretlere örnek gösterir.

Sa'yin şartları nelerdir?

Hac İlmihali'nde sayılan şartlar şunlardır:

• Geçerli bir tavaftan sonra yapmak; sa'y müstakil bir ibadet değildir.
• Umre sa'yini ihramdan çıkmadan, ihramlıyken yapmak. Saçlar kesilip ihramdan çıkıldıktan sonra yapılırsa dem gerekir.
• Sa'yi Safâ ile Merve arasında yapmak.
• Safâ'dan başlayıp Merve'de bitirmek. Safâ'dan başlanmazsa ilk şavt geçerli olmaz.
• En az dört şavt yapmak.

Sa'yi tavaf ve tavaf namazının ardından ara vermeden yapmak sünnettir. Ara verilebilir, ancak İlmihal fasıla vermenin mekruh olduğunu belirtir. Sa'yde abdest şart değildir; Hac İlmihali sa'yi abdestli yapmayı sünnetler arasında sayar.

Hanefî ve Mâlikî mezheplerine göre gücü yeten kişinin sa'yi yürüyerek yapması vaciptir; gücü yettiği hâlde tekerlekli sandalye kullanmak dem gerektirir. Hasta, yürüyemeyecek kadar yaşlı ve engelli kişiler tekerlekli sandalye ile sa'y yapabilir. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde ise yürüyerek yapmak sünnettir.

Sa'y adım adım nasıl yapılır?

1. Tavaf namazı kılınıp zemzem içildikten sonra Hacerülesved istilam edilir ve Safâ'ya gidilir.
2. Safâ'ya yaklaşırken Bakara 158. âyet okunur. Kâbe görülebilecek kadar tepeye çıkılır; en üst noktaya tırmanmaya çalışmak ise mekruhtur.
3. Kâbe'ye dönülür; tekbir, tehlil ve salavat getirilir, eller kaldırılarak dua edilir. Ardından sa'ye niyet edilir. Umre Yolcusu Rehberi'ndeki niyet şöyledir: "Allah'ım! Senin rızan için Safa ile Merve arasında yedi şavt olarak umrenin sa'yini yapmak istiyorum. Onu bana kolaylaştır ve kabul buyur."
4. Merve'ye doğru yürünür. Yeşil ışıklarla işaretli bölüme gelince erkekler hervele yapar, bölüm bitince normal yürüyüşe döner.
5. Merve'ye çıkılıp Kâbe'ye dönülür; tekbir, tehlil ve dua yapılır. Böylece birinci şavt tamamlanır.
6. Aynı şekilde Safâ'ya dönülür ve bu ikinci şavt olur. Gidiş ve dönüşler yedi şavt tamamlanana kadar sürer.
7. Yedinci şavt Merve'de biter ve Merve'de dua edilir. Ardından saçlar tıraş edilir veya kısaltılarak ihramdan çıkılır; bu adım için Umre Nasıl Yapılır? rehberimize bakabilirsiniz.

Şavtların sayımı şöyledir:

Safâ ile Merve arası kaç metre?

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Safâ, Kâbe'nin güneydoğusunda Ebûkubeys dağının eteğindedir. Merve ise Safâ'nın tam karşısında, Kâbe'nin kuzeydoğusunda Kuaykıân dağının eteğinde yer alır. Aynı maddeye göre iki isim de birer taş türünü ifade eder.

İki tepe arasındaki mesafe için tek bir rakam vermek doğru olmaz; mesafe kaynağa göre yaklaşık 390–450 metredir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Safâ ve Merve" maddesi yaklaşık 390 metre, "Sa'y" maddesi 394,5 metre verir; İngilizce ansiklopedik kaynaklarda ise yaklaşık 450 metre geçer. Aynı kurumun iki maddesi bile farklı ölçü verdiği için aralık kullanmak daha doğrudur. Buna göre yedi şavtın toplamı da kesin değildir ve yaklaşık 2,7–3,2 kilometre arasında kalır. Sa'yin ne kadar süreceğine dair resmî bir süre yoktur; süre kalabalığa göre değişir.

TDV'ye göre sa'y alanının üstü 1922'de kapatılmış, 1955–1976 arasında dört aşamada yapılan genişletmeyle mes'â Mescid-i Haram'a katılmış ve sa'y yolu iki katlı olarak tasarlanmıştır. Bugün sa'y, Mescid-i Haram'ın içindeki birden çok katlı bu koridorda yapılır.

Sa'yde hangi dualar okunur?

Sa'y için okunması zorunlu belirli bir dua yoktur. Hac İlmihali'ne göre sa'y boyunca tekbir, tehlil ve dua ile meşgul olmak sünnettir; mesnun dualar ya da Kur'an okunabilir. Yeşil ışıklar arasında sünnet olan şey belirli bir dua değil, erkeklerin hervele yapmasıdır. Diyanet'in Hac ve Umre Duaları kitapçığındaki sa'y duaları arasında şu iki metin yer alır:

• İnnes-safâ vel-mervete min şe'âirillâh femen hacce'l-beyte evi'temera felâ cunâha 'aleyhi en yettavvefe bihimâ vemen tetavve'a hayran fe-innallâhe şâkirun 'alîm. "Safâ ile Merve Allah'ın nişânelerindendir; dolayısıyla hac veya umre yaparak Beytullah'ı ziyaret eden bir kimsenin bu yerleri tavaf etmesinde kendisi için bir günah yoktur. Kim gönüllü bir iyilik yaparsa bilsin ki Allah iyiliği mükâfatıyla karşılayan ve çok iyi bilendir."
• Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamd, yuhyî ve yumît, biyedihi'l-hayr, ve hüve alâ külli şey'in kadîr. "Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. O, tektir. Hiçbir ortağı yoktur. Mülk O'nundur. Hamd O'na mahsustur. Hayat veren de hayata son veren de O'dur. Hayır, ancak O'nun elindedir. O, her şeye gücü yetendir."

Kitapçık, bu duaları aynen okumanın zorunlu olmadığını ve Arapça okuyamayanların duanın Türkçesini okuyabileceğini belirtir. Diğer dualar için Umre Duaları yazımıza göz atabilirsiniz.

Kadınlar ve âdet hâli için neler geçerlidir?

• Kadınlar hervele yapmaz; tekbir, tehlil ve dualarda seslerini yükseltmez.
• Sa'y ancak geçerli bir tavaftan sonra yapılabildiği için âdetli kadın, temizlenip tavafını yaptıktan sonra sa'yini yapar.
• Umre Yolcusu Rehberi'ne göre tavafı yaptıktan sonra âdet görmeye başlayan kadın sa'yini bu hâlde yapabilir.

Sa'yden önceki tavafın yapılışı için Tavaf Nasıl Yapılır? rehberimize, Mekke günlerinizi planlamak için umre planlayıcısına bakabilirsiniz.