Hacerül Esved Nedir? Tarihi, Anlamı ve İstilam

Hacerülesved (Hacer-i Esved), Kâbe'nin doğu köşesinde gümüş bir muhafaza içinde bulunan taştır; adı Arapçada "siyah taş" anlamına gelir. Tavaf onun hizasından başlar ve her şavt yine onun hizasında biter. Tavaf eden kişi her şavtın başında Hacerülesved'i selamlar; kalabalıkta taş öpülmez, uzaktan el işaretiyle selamlanır. Bu selamlamaya istilam denir. Diyanet'e göre istilam sünnettir, taşı öpmek için insanları itip kakmak ise günahtır. Bu yazı Diyanet İşleri Başkanlığı yayınları ve TDV İslâm Ansiklopedisi esas alınarak hazırlanmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Kendi durumunuzla ilgili sorular için Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'na (diyk.diyanet.gov.tr), il veya ilçe müftülüğüne ya da kafile başkanınıza danışın.

Hacerülesved Kâbe'nin neresinde?

Kâbe'nin dört köşesinin her birine rükün (rükn) denir. Diyanet'in Hac İlmihali ve Umre Yolcusu Rehberi yayınlarına göre köşelerin adları ve tavaftaki durumları şöyledir:

Kâbe'nin kapısı kuzeydoğu duvarında, Hacerülesved'in yakınındadır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hacerülesved köşesi ile kapı arasında kalan yaklaşık 2 metrelik bölüme Mültezem denir; Zemzem Kuyusu da Hacerülesved'in karşısındadır. Hac İlmihali, tavaftan sonra imkân bulunursa Mültezem'de dua edilebileceğini, ancak bu uygulamanın günümüzde izdiham nedeniyle pek mümkün olmadığını belirtir. Mekke'deki diğer ziyaret noktalarını Mekke ziyaret yerleri sayfamızda bulabilirsiniz.

Hacerülesved'in tarihi nedir?

Diyanet'in Haccı Anlamak kitabı, taşın kaynağı, geçmişi, mahiyeti ve manevi değeri hakkında çok sayıda rivayet bulunduğunu, bunların birçoğunun zayıf, bir kısmının da sembolik anlam taşıdığını özellikle belirtir. Bu yüzden taşın kökenine dair anlatımları kesin bilgi gibi okumamak gerekir. Aynı kitabın vurguladığı pratik yön ise açıktır: taş, tavafın başlama noktasını gösterir.

Taşla ilgili en bilinen tarihî olay, Kâbe'nin Hz. Muhammed'e peygamberlik gelmeden önceki onarımında yaşanmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kureyş Kâbe'yi 605 yılında yeniden inşa etmiş, Hacerülesved'i yerine kimin koyacağı konusunda anlaşmazlık çıkınca Hz. Muhammed hakem olmuştur. Haccı Anlamak'taki anlatıma göre taşı bir örtünün üzerine koymuş, her kabileden birine örtünün ucundan tutturarak kaldırtmış ve taşı kendi eliyle yerine yerleştirmiştir (Taberî, Târîh, I, 526).

Umre Yolcusu Rehberi'ne göre Kâbe'nin tarih boyunca sel, yangın gibi afetlere ve saldırılara uğraması sonucu Hacerülesved'de hasar ve parçalanmalar meydana gelmiş; parçalar her defasında titizlikle yerlerine tutturularak korunmuştur.

Hacerülesved'in anlamı nedir, taşa neden dokunulur?

Bu sorunun en açık cevabı Hz. Ömer'in sözündedir. Hz. Ömer Hacerülesved'e gelip onu öpmüş ve şöyle demiştir: "Biliyorum ki sen bir taşsın, ne bir fayda verirsin ne de zarar! Rasûlullah'ı seni öperken görmeseydim, seni öpmezdim." (Buhârî, Hac, 50)

Diyanet de aynı noktayı vurgular: burada asıl olan taşın kendisi değil, Hz. Peygamber'in sünneti ve örnek davranışıdır. Haccı Anlamak'a göre Hacerülesved, önce Hz. İbrâhim'in, sonra Hz. Peygamber ve ashabının hatırasını anmaya vesile olan bir semboldür; onu selamlamak da kulun Allah'a verdiği sözü yenilemesi anlamını taşır. Her şavtın başında okunması müstehap görülen dua da bu anlamı dile getirir: "Allah'ım! Sana inanarak, kitabını tasdik ederek, sana verdiğim sözü tutarak ve Peygamberinin sünnetine uyarak işte buradayım." (Umre Yolcusu Rehberi)

Diyanet'in Hadislerle Hac ve Umre derlemesinde, Hacerülesved'in kıyamet günü kendisini hakkıyla selamlayanlar lehine şahitlik edeceğini bildiren bir rivayet de yer alır (Tirmizî, Hac, 113; İbn Mâce, Menâsik, 27). Haccı Anlamak ise taşın şahitlik edeceği anlatımını, birçoğu zayıf, bir kısmı sembolik olan rivayetler arasında sayar. Diyanet'in çizdiği çerçeve değişmez: Hz. Ömer'in sözünde ifade edildiği gibi taş ne fayda ne de zarar verebilir; değer verilen, Hz. Peygamber'in sünnetine uymaktır.

Tavaf neden Hacerülesved hizasından başlar?

Hac İlmihali tavafı, Hacerülesved'in hizasından başlayarak Kâbe'nin etrafında yedi defa dönmek diye tanımlar. Umre Yolcusu Rehberi'ne göre tavafa bu hizadan başlandığı gibi her şavt da mutlaka bu hizada bitirilir. Hanefî mezhebinde tavafa Hacerülesved hizasını geçmeden başlamak vaciptir. Hizaya Rükn-i Yemânî tarafından gelip tavafa tam bu noktada başlamak ise sünnettir.

Tavafın yönü de bu köşeye göre tarif edilir. Hac İlmihali'ne göre Hacerülesved'in bulunduğu köşe Kâbe'nin sağ tarafı kabul edilir; bu yüzden tavaf Kâbe'nin sağından, sol omuz Kâbe'ye dönük olarak yapılır. Yani Kâbe tavaf boyunca sol tarafınızda kalır.

Rükn-i Yemânî ile Hacerülesved arasındaki bölümde okunan dua da Diyanet kaynaklarında yer alır: Rabbenâ âtina fi'd-dünyâ haseneten ve fi'l-âhirati haseneten ve kınâ azâbe'n-nâr. "Rabbimiz! Bize dünyada da âhirette de güzellikler ver. Bizi cehennem azabından koru." (Hac ve Umre Duaları). Hz. Peygamber'in iki köşe arasında bu duayı okuduğu rivayet edilir (Ebû Dâvûd, Menâsik, 51). Bu duayı okumak zorunlu değildir; Diyanet, kişinin içinden geldiği gibi dua edebileceğini belirtir.

İstilam nedir, nasıl yapılır?

Hac İlmihali sözlüğüne göre istilam sözlükte selamlamak demektir; terim olarak, tavafta izdiham nedeniyle Hacerülesved'i öpmek mümkün olmadığında onu el işaretiyle selamlamaktır. Uygulamada şöyle yapılır:

1. Hacerülesved hizasına gelinir ve yüz ona dönülür.
2. Eller omuz hizasına kaldırılır, "Bismillahi Allahü ekber" denerek taş uzaktan selamlanır. Hac İlmihali'ne göre bu selamlama durmaksızın yapılır.
3. Ardından Kâbe sol tarafta kalacak şekilde yürümeye devam edilir.
4. İstilam her şavtın başında tekrarlanır. Tavaf namazı kılınıp zemzem içildikten sonra, sa'ye gitmeden önce de Hacerülesved istilam edilir.

Rükn-i Yemânî'yi istilam etmek de müstehaptır, ancak bu köşe öpülmez. Sahâbî Abdullah b. Ömer, Hz. Peygamber'in her şavtta Rükn-i Yemânî ile Hacerülesved'i istilam etmeden geçmediğini bildirir (Ebû Dâvûd, Menâsik, 48). Hac İlmihali'nde aktarılan bir rivayete göre Hz. Peygamber Veda haccında Kâbe'yi devesi üzerinde tavaf etmiş ve Hacerülesved'i elindeki sopayla istilam etmiştir (Nesâî, Menâsik, 140). Tavafın bütün adımları için Tavaf Nasıl Yapılır? rehberimize bakabilirsiniz.

Hacerülesved'i öpmek gerekli mi?

Hayır. Hac İlmihali'ne göre Hacerülesved'i öpmek müstehaptır ve ancak kalabalık yoksa ve kimseye eziyet verilmeyecekse yapılır. İnsanları itip kakmak ve onlara eziyet vermek ise günahtır; İlmihal'in ifadesiyle müstehap bir fiili yerine getirmek için günah işlenmez. Umre Yolcusu Rehberi de günümüzde tavaftaki aşırı izdiham nedeniyle öpmek yerine uzaktan selamlamanın daha uygun olacağını belirtir.

Haccı Anlamak'ta aktarıldığına göre Hz. Peygamber, müsait olduğunda Hacerülesved'i öper, değilse eliyle ya da elindeki bastonla selamlardı. Güçlü bir kimse olan Hz. Ömer'i de zayıf kimselere eziyet edebileceği için taşı öpmek uğruna kalabalığa dalmaması konusunda uyarmış; boşsa istilam etmesini, değilse tehlil ve tekbir getirerek geçmesini söylemiştir (İbn Hanbel, Müsned, I, 28). Diyanet'in vurguladığı gibi burada sünnet olan, taşı mutlaka öpmek değil, onu bir şekilde selamlamaktır.

Kadınlar için Hac İlmihali mümkün olduğunca tenha yerden tavaf etmeyi tavsiye eder; Umre Yolcusu Rehberi de kadınların izdihamlı yerlerde kalabalığa girmemeye özen göstermesini ister.

Hacerülesved ile ilgili sık yapılan hatalar nelerdir?

• Hizayı geçtikten sonra niyet etmek: Hac İlmihali'ne göre bu durumda o şavt geçerli olmaz. Şavt tamamlanmadan geri dönülüp hizadan başlanırsa niyet geçerli olur; dönülmezse bir sonraki şavt ilk şavt sayılır.
• Öpmek için kalabalığa dalmak: Başkalarını itip kakmak günahtır; kalabalıkta uzaktan istilam yeterlidir.
• Taşa güç atfetmek: Hz. Ömer'in sözü, taşın fayda ya da zarar veremeyeceğini açıkça ifade eder.
• Diğer köşeleri istilam etmek: Hac İlmihali'ne göre Rükn-i Şâmî ve Rükn-i Irâkî istilam edilmez.

Tavaf namazından sonra içilen zemzemin adabı için Zemzem Suyu Nasıl İçilir? yazımıza, Mekke'deki diğer mekânlar için Mekke'de Ziyaret Edilecek Yerler rehberimize bakabilirsiniz.