Cennetü'l-Muallâ

Cennetü'l-Muallâ neresidir, adı nereden gelir?

Cennetül Mualla olarak da bilinen Cennetü'l-Muallâ, Câhiliye döneminden bu yana Mekke'nin mezarlığıdır ve bugün de kullanılan faal bir kabristandır.

Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi'ne göre bu yer İslam öncesinde ve ilk dönem İslam tarihi kaynaklarında Hacûn adıyla geçer. Mekke'nin yukarı kesimi zamanla Ma'lât diye anılmaya başlamış, mezarlık da Makberetü'l-Ma'lât adıyla tanınmıştır; Türkçe kaynaklardaki "Muallâ" yazımının bu kelimeden geldiği düşünülür. Rehber, "Cennetü'l-Muallâ" adının yerleşmesinde Hz. Hatice'nin burada medfun olmasının ve Medine'deki Bakî Mezarlığı'nın Türkler arasında "Cennetü'l-Bakî" diye anılmasının etkili olmuş olabileceğini belirtir.

Hz. Peygamber'in bu kabristanı göstererek "Bu kabristan ne güzeldir!" dediği rivayet edilir (Müsned, I, 367). Hacûn adı siyerde de geçer: TDV'ye göre Mekke'nin fethinde Hz. Peygamber şehre yukarı kısmından girmiş ve Hacûn'da konaklamıştır.

Cennetü'l-Muallâ'da kimler medfundur?

Diyanet kaynaklarına göre burada Hz. Hatice'nin yanı sıra Hz. Peygamber'in dedeleri Kusay ile Abdülmuttalib, amcası Ebû Tâlib, küçük yaşta vefat eden oğulları Kâsım ile Abdullah, Abdullah b. Zübeyr ve daha birçok sahâbî ile İslam büyüğü medfundur.

Hz. Hatice vâlidemiz, hicretten yaklaşık üç yıl önce, 10 Ramazan'da (19 Nisan 620) Mekke'de vefat etmiştir. İlk vahyin ardından Hz. Peygamber'i teselli edip Varaka b. Nevfel'e götüren de odur; bu hatıra için Hira Mağarası sayfasına bakabilirsiniz.

Kâsım, Hz. Peygamber'in ilk oğludur. Diyanet'in Hac ve Umrede İrşad kitabına göre Hz. Peygamber'e "Ebü'l-Kâsım" künyesi, dönemin geleneğine uygun olarak bu oğlunun adıyla verilmiştir.

Bugün mezarlıkta türbe ya da mezar taşı bulunmadığı için bu kabirlerin yerleri ayırt edilemez. Belirli bir kabri gösterdiğini söyleyen tariflere itibar etmeyin.

Mezarlıktaki türbelere ne oldu?

Cennetü'l-Muallâ'nın bugünkü sade görünümü 1926'daki yıkımın sonucudur; daha önce burada kubbeli türbeler vardı.

Kutsal Topraklar Rehberi'ne göre Kanûnî Sultan Süleyman 950 (1543-1544) yılında Hz. Hatice'nin kabri üzerine yüksek kubbeli bir türbe yaptırmış ve buraya bir türbedar atamıştı. Evliya Çelebi de mezarlıkta çok sayıda kubbeli mezar bulunduğunu, Abdülmuttalib ile Ebû Tâlib'in kabirlerinde de türbeler olduğunu yazmıştır.

Aynı kaynağa göre kaldırılan mezar taşları Riyad'a götürülüp bir müzeye konmuş, 2004'te Talim ve Terbiye Bakanlığı'nın çıkardığı bir kitapta 591 mezar taşı metinleri ve resimleriyle birlikte yayımlanmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi de şehrin yenilenmesi sırasında ortadan kaldırılan mekânlar arasında Hz. Hatice'nin türbesini sayar.

Cennetü'l-Muallâ nasıl ziyaret edilir?

Kabir ziyareti meşrudur ve tavsiye edilir; Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre ölümü hatırlatır ve ibret almaya vesile olur.

Hz. Peygamber de Medine'de Bakî Kabristanı'nı ziyaret eder, orada yatanlara selam verirdi (Müslim, Cenâiz, 102). Diyanet'in Hac ve Umrede İrşad kitabı, hac ve umreye gidenlerin imkân buldukça Cennetü'l-Muallâ'yı ziyaret edip burada medfun olanlara dua etmelerini ve ibret almalarını tavsiye eder; buraya gidememek ise umrede ya da sevabında bir eksiklik doğurmaz.

Ziyarette Kurul'un çizdiği sınırlara dikkat edin: kabirlere doğru namaz kılınmaz, kabirlerin üzerine oturulmaz (Müslim, Cenâiz, 33). Kabirde yatanları beşer üstü görmek, onlardan dilekte bulunmak ya da yardım beklemek gibi davranışlardan kaçınılır. Mezarlık bugün de kullanıldığından defin sırasında sessizliği koruyun ve görevlilerin yönlendirmelerine uyun.

Hemen yakındaki Mescid-i Cin de aynı ziyarette görülebilir. Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi bu iki mekânı, Mekke'de İslam'ın ilk döneminden önemli hatıralar taşıyan yerler olarak birlikte anar.